In de woonkamer van mijn schoonvader hing jarenlang een klein, opmerkelijk werk van zijn vader Marinus Heijnes. Geen verstild landschap of zonnige impressie deze keer, maar een portretachtig tafereel dat opvalt door zijn afwijkende stijl en scherpe toon. Het stelt de beruchte wapenhandelaar Basil Zaharoff voor, een man die tijdens en na de Eerste Wereldoorlog fortuin maakte door oorlogsmaterieel te leveren aan beide partijen. Het werk is vermoedelijk geschilderd rond de jaren van de Tweede Wereldoorlog — een periode waarin Heijnes, zelf een vredelievend en principieel mens, zich geconfronteerd zag met een wereld die opnieuw ten prooi viel aan geweld, manipulatie en machtspolitiek. Dat hij juist Zaharof uitkiest als onderwerp, is geen toeval.

Wie het schilderijtje goed bekijkt, ziet een gezicht opgebouwd uit munten of geldstukken. De ogen zijn hol, de uitdrukking leeg, het hoofd kaal als een kanonskogel. De figuur lijkt letterlijk te bestaan uit geld, alsof zijn identiteit volledig is opgegaan in winstbejag. De achtergrond is een verontrustend groene waas, waarin bloederige spatten te zien lijken — een suggestie van geweld, zonder dat het expliciet wordt uitgebeeld.

Heijnes was geen moralist in woorden, maar hier spreekt zijn penseel boekdelen. Dit is geen portret van een man, maar van een symbool van cynische oorlogswinst. Door Zaharof op zo’n groteske, haast karikaturale manier af te beelden, lijkt Heijnes te zeggen: “Dit is wat oorlog doet met de mens — hij wordt ontmenselijkt, verteerd door geld.”

Het schilderij is nog altijd in familiebezit en werd nooit geëxposeerd. Juist daardoor heeft het iets intiems gehouden: een persoonlijk protest in verf, bedoeld om te bewaren, niet om te verkopen. En misschien is dat wel de kracht van het werk. Waar Heijnes meestal de schoonheid van de wereld vastlegde, toont hij hier haar lelijke achterkant — op klein formaat, maar met grote betekenis.

Kijken we vandaag naar dit schilderij, dan voelt het onverwacht actueel. De oorlog in Oekraïne heeft de Europese wapenindustrie in een stroomversnelling gebracht. Miljarden worden geïnvesteerd in munitie, drones, tanks en productiecapaciteit. Terwijl dat gebeurt uit geopolitieke noodzaak, rijst ook opnieuw de vraag: Wie verdient eraan? En wat doet dat met ons geweten? Net als in Heijnes’ tijd speelt zich een spanningsveld af tussen veiligheid en commercie, tussen noodzaak en opportunisme. De figuur van Zaharof lijkt niet verdwenen, maar slechts van gezicht veranderd. Heijnes herinnert ons eraan dat oorlog nooit alleen op het slagveld wordt gevoerd — maar ook in de marge, waar belangen, geld en moraal elkaar in de schaduw ontmoeten.