Wanneer Marinus Heijnes in 1912 terugkeert van zijn reis door Zuid-Europa, heeft hij een wereld gezien die sterk afwijkt van het Nederlandse landschap. Hij verbleef onder meer in Italië en Zwitserland, waar bergen, oude steden en een helder zuidelijk licht hem nieuwe onderwerpen boden. Toch zou hij zich in de jaren daarna juist steeds sterker verbinden met het landschap dichter bij huis.

Naast De Kaag en de Kagerplassen kreeg vooral Midden-Brabant een belangrijke plaats in zijn leven en werk. De vennen, zandwegen, kleine boerderijen en kronkelende riviertjes rond Oisterwijk en Moergestel bleven hem tientallen jaren inspireren.

De eerste Brabantse sporen

Na zijn terugkeer begon Heijnes zich nadrukkelijker als kunstenaar te presenteren. Vanaf 1915 nam hij deel aan groepstentoonstellingen. Hij exposeerde in 1915, 1916 en 1917 bij De Onafhankelijken in Amsterdam, in 1916 op een tentoonstelling in Rotterdam en in 1917 bij Pictura Veluvensis in Renkum.

In die jaren was zijn leven nog volop in beweging. In 1916 ontmoette hij op Kaag Eiland Charlotte, met wie hij later zou trouwen. De Kaag werd vervolgens een vaste basis en zou uitgroeien tot een van de bekendste onderwerpen in zijn oeuvre.

Toch blijkt uit een tekening dat Heijnes al vóór die ontmoeting met Brabant vertrouwd was. Onderaan een werk uit 1914 noteerde hij de plaatsnaam Oisterwijk. Daarmee vormt deze tekening het vroegste tot nu toe bekende bewijs van zijn aanwezigheid in de streek.

Dat is opmerkelijk. Zijn verbondenheid met Brabant begon kennelijk niet pas toen hij jaren later een woonwagen naar Moergestel liet brengen. Al kort na zijn terugkeer uit Zuid-Europa zocht hij het landschap rond Oisterwijk op.

Een paard en wagen in het Brabantse land

De tekening uit 1914 toont een paard voor een zwaar beladen wagen. Links van het grote wiel staat een tweede dier met de kop naar de grond. Misschien graast het, misschien rust het na het trekken van de wagen.

Het is geen geïdealiseerd tafereel. Heijnes richt zijn aandacht niet op een monument of een schilderachtig dorpsgezicht, maar op het alledaagse leven op het platteland. Met zachte grijstinten en losse, donkere accenten bouwt hij het beeld op. De contouren verdwijnen plaatselijk in de atmosfeer, waardoor mens, dier en landschap bijna één geheel vormen.

Juist zulke onderwerpen zouden kenmerkend worden voor zijn Brabantse werk: zandwegen, boerenerven, eenvoudige woningen, karren, paarden en mensen die opgingen in hun omgeving. Heijnes lijkt niet alleen te zijn getroffen door de schoonheid van het landschap, maar ook door een manier van leven die toen al langzaam begon te verdwijnen.

In de nalatenschap vonden we ook nog een paar andere tekeningen die in Brabant gemaakt moeten zijn, waaronder een tekening van een boerderij in Udenhout, helaas is daarvan onbekend wanneer het gemaakt is.

De woonwagen naar Moergestel

In 1923 kreeg zijn band met Brabant een meer blijvend karakter. In Amsterdam kocht Heijnes een woonwagen, die vervolgens naar Moergestel werd gebracht. Vanaf dat moment verbleef hij er regelmatig met zijn gezin.

De woonwagen bood hem vrijheid. Hij kon langere tijd midden in het landschap wonen en werken, zonder afhankelijk te zijn van een atelier of pension. Vanuit Moergestel trok hij de omgeving in, op zoek naar vennen, boerderijen, bosranden en waterlopen.

Voor het gezin moet het verblijf in de woonwagen een bijzonder bestaan zijn geweest. Voor Heijnes was het vermoedelijk vooral een manier om dicht bij zijn onderwerpen te blijven. Niet als bezoeker die na enkele uren weer vertrok, maar als tijdelijke bewoner van het landschap.

Het licht van Midden-Brabant

De omgeving rond Moergestel bood Heijnes een ander soort landschap dan De Kaag. Op de Kagerplassen draaide veel om water, wijde luchten, boten en spiegelingen. Brabant was beslotener en aardser. Daar vond hij bossen, stille heidevennen, vochtige weilanden en kleine boerderijen onder lage daken.

Ook de riviertjes Reusel en Rosep keerden terug in zijn werk. Het zijn geen brede, spectaculaire stromen, maar smalle waterlopen die zich door het landschap bewegen. Juist die bescheidenheid paste bij zijn belangstelling. Heijnes zocht zelden het grootse gebaar. Hij zag schoonheid in een verweerd schuurtje, een boom langs een zandpad of zonlicht dat door het gebladerte op het water viel.

Brabant bood hem bovendien een rijk spel van licht en kleur. Het water van de vennen kon donker en bijna geheimzinnig zijn, maar ook helder oplichten onder een open lucht. De zandgronden leverden warme bruinen en okers op, tegenover het groen van de bossen en de blauwe of violette tonen in de verte.

Meer dan een schilderlocatie

Moergestel was voor Heijnes niet zomaar een plek waar hij af en toe een schilderij maakte. Hij keerde er jarenlang terug en nam zijn gezin mee. Dat wijst op een persoonlijke verbondenheid die verder ging dan alleen artistieke inspiratie.

Misschien herkende hij in Brabant iets van de vrijheid die hij tijdens zijn reizen had ervaren. De woonwagen gaf hem de mogelijkheid om opnieuw onderweg te zijn, maar nu binnen Nederland en samen met zijn gezin. Tegelijkertijd vond hij er rust en onderwerpen die aansloten bij zijn voorliefde voor het eenvoudige, onopgesmukte landschap.

De tekening uit 1914 maakt duidelijk dat die liefde al vroeg begon. Zij laat zien dat Brabant al deel uitmaakte van zijn leven voordat De Kaag zijn vaste woonplaats werd en lang voordat de woonwagen in Moergestel arriveerde.

Terug naar het Brabantse licht

In september 2026 keert een selectie van zijn werk terug naar de streek waar het ontstond. Tijdens de tentoonstelling Meesters van het Brabantse licht in Galerie De Verdieping in Moergestel worden ongeveer twintig werken van Heijnes getoond, naast schilderijen van Janus Kluijtmans en Pierre Wolfs.

Daar zullen onder meer zijn heidevennen, rivieren, boerderijen, tekeningen en pastels te zien zijn. Samen tonen zij hoe intensief Heijnes naar het Brabantse landschap keek.

Meer dan een eeuw na de tekening uit Oisterwijk wordt zo opnieuw zichtbaar wat hij daar aantrof: een landschap van stilte, licht en eenvoudig dagelijks leven. Een landschap dat voor Marinus Heijnes niet alleen een onderwerp was, maar geleidelijk een tweede thuis werd.