In september keren twee bijzondere portretten terug naar Kaag Eiland. De beide schilderijen bevonden zich tussen oude spullen uit de nalatenschap van Marinus Heijnes, maar dragen geen signatuur. Dat is opmerkelijk, want Heijnes signeerde zijn voltooide schilderijen doorgaans wel. Wie de twee mannen waren, is evenmin met zekerheid bekend.

Daarmee vormen de portretten een dubbel raadsel: wie heeft ze geschilderd en wie zijn erop afgebeeld?

Geschilderd door Marinus of door zijn zoon?

Binnen de familie bestaat weinig twijfel dat de werken uit de directe omgeving van Marinus Heijnes afkomstig zijn, ze zijn aangetroffen in zijn nalatenschap. Toch is voorzichtigheid geboden: ook zijn zoon Theodoor tekende en schilderde. Stilistisch lijken de portretten echter sterker aan te sluiten bij Marinus. Vooral de man met de bolhoed is krachtig opgebouwd uit hoekige kleurvlakken. Neus, oogkas, wang en oor zijn met stevige penseelstreken geboetseerd. De huid bestaat uit roze, oker, bruin en koele blauwgrijze tonen. Ook in andere bekende portretten van Marinus zien we dat hij gezichten niet glad uitwerkt, maar hun karakter zichtbaar opbouwt met verf. Het tweede portret, van een man en profiel, is losser en schetsmatiger. Het voorhoofd vangt sterk het licht, terwijl oogkas, neus en wang met brede, sobere vormen zijn aangegeven.

Een definitieve toeschrijving is zonder verder technisch onderzoek niet mogelijk. Voorlopig lijkt Marinus Heijnes echter de waarschijnlijkste maker, vooral van het portret met de bolhoed.

Wie waren deze mannen?

Ook de identiteit van de geportretteerden houdt ons al lange tijd bezig. Omdat Heijnes tientallen jaren op Kaag woonde en veel mensen uit zijn directe omgeving schilderde, ligt het voor de hand dat het Kagenaars zijn, mogelijk uit de jaren dertig van de vorige eeuw. Bij eerdere navraag op Kaag in 2012 kwamen twee namen naar voren. De man met de bolhoed zou boer Clemens kunnen zijn, die zou hebben gewoond op de plaats waar later de scheepswerf kwam. Voor de andere man werd aanvankelijk de naam Jacob Altena van Nieuwkoop genoemd. In de aantekeningen die Kagenaar Theo Verhaar voor ons in 2020 opstelde, werd die naam gecorrigeerd tot Jacobus Alberts van Nieuwkoop, geboren in 1865, getrouwd in 1889 en overleden in 1950.

Theo Verhaar dook in 2020 in de geschiedenis van het vissersgeslacht Van Nieuwkoop. Aan de hand van een familieoverzicht kwam hij uit bij de vijfde generatie, waartoe Jan van Nieuwkoop en Jacobus Alberts van Nieuwkoop behoorden. Volgens hem zou vooral Jacobus Alberts in aanmerking kunnen komen als de geportretteerde man. Hij schreef zelfs dat het portret naar zijn overtuiging in ieder geval iemand uit de familie Van Nieuwkoop moest voorstellen.

Zijn onderzoek leverde oude familiefoto’s op. Op een opname van vissers is Jacobus samen met familieleden te zien. Een andere foto draagt het bijschrift: “Oom Jacob duwt de netten weg.” Volgens Theo Verhaar was deze oom Jacob inderdaad Jacobus Alberts van Nieuwkoop. Op de laatste pagina plaatste hij een uitvergrote foto van een oudere man en besloot hij eenvoudig: “Voor mij is het nu wel duidelijk.” De notitie dateert van 8 april 2020.

Helaas overleed Theo Verhaar later datzelfde jaar. Daardoor kon zijn onderzoek niet meer samen met hem worden voortgezet of volledig worden getoetst. De oude foto’s zijn bovendien klein en onscherp. Ze geven aanwijzingen, maar geen onomstotelijk bewijs.

Waarom ontbreken de signaturen?

Dat beide portretten ongesigneerd zijn, kan erop wijzen dat Marinus Heijnes ze niet als voltooide werken beschouwde. Vooral het profielportret heeft het karakter van een studie: delen van het hoofd zijn zorgvuldig onderzocht, terwijl andere gedeelten betrekkelijk summier zijn gebleven. Een kunstenaar signeert doorgaans pas wanneer hij tevreden is en het schilderij het atelier mag verlaten.

Een andere mogelijkheid is dat Heijnes vond dat de gelijkenis onvoldoende was getroffen. Hij kan het portret daarom terzijde hebben gezet en de geportretteerde later opnieuw hebben geschilderd. De ongesigneerde versie bleef dan als voorstudie of mislukte eerste poging tussen zijn eigen spullen bewaard. Dat zou ook verklaren waarom de schilderijen nooit bij de afgebeelde families terechtkwamen. Wanneer deze veronderstelling klopt, moeten er oorspronkelijk andere, waarschijnlijk wel gesigneerde portretten van dezelfde mannen hebben bestaan. Die kunnen nog altijd bij nakomelingen op Kaag of elders aanwezig zijn, mogelijk zonder dat de huidige eigenaars weten wie erop staat of dat Marinus Heijnes de maker is. Juist daarom kan het tonen van deze ongesigneerde versies helpen: herkenning van de mannen zou uiteindelijk ook kunnen leiden naar hun verdwenen of nog onbekende definitieve portretten.

Een open uitnodiging

Tijdens de tentoonstelling komende september zullen beide portretten op Kaag Eiland worden getoond. Daarmee keren de twee onbekende mannen vermoedelijk terug naar de omgeving waar zij ooit leefden en waar zij door een kunstenaar werden vastgelegd. Misschien herkent iemand een familietrek. Misschien bevindt zich in een album nog een oude foto van boer Clemens of Jacobus Alberts van Nieuwkoop. Mogelijk kent iemand een verhaal dat van generatie op generatie is doorgegeven. Mogelijk kent iemand een schilderij dat op een van deze twee werken lijkt.

Voor ons blijft de vraag open:  Wie waren deze twee mannen?

Bezoekers die iets herkennen of over oude foto’s en aanvullende informatie beschikken, worden van harte uitgenodigd dit tijdens of na de tentoonstelling bij ons te melden. Zo kan een oud portret niet alleen een gezicht, maar misschien eindelijk ook weer een naam krijgen.