De eerste twee weekenden van september stonden voor ons helemaal in het teken van Marinus Heijnes. Op twee heel verschillende plaatsen was zijn werk te zien: in Moergestel, waar hij jarenlang de zomers doorbracht en schilderde, en op De Kaag, de plek waar hij woonde en een groot deel van zijn leven werkte. Twee tentoonstellingen met ieder een heel eigen karakter. Maar achteraf was er ook een opvallende overeenkomst: op beide plaatsen riepen de schilderijen vooral veel herkenning en herinneringen op.

Meesters van het Brabantse licht

In Galerie De Verdieping in Moergestel was gedurende twee weekenden de tentoonstelling Meesters van het Brabantse licht te zien.

Het werk van Marinus Heijnes hing daar naast schilderijen van Janus Kluijtmans en Pierre Wolfs. Drie schilders met ieder een eigen handschrift, maar ook met iets gemeenschappelijks: hun belangstelling voor het Brabantse landschap, het licht en het landelijke leven dat in de loop van de twintigste eeuw sterk veranderde. Dat was ook de gedachte achter de tentoonstelling. Niet alleen mooie landschappen laten zien, maar door de ogen van drie schilders terugkijken naar een omgeving die voor een belangrijk deel verdwenen of veranderd is. In totaal bezochten ongeveer 270 mensen de tentoonstelling. Vooral tijdens het tweede weekend was het gezellig druk. Bijzonder was hoeveel verhalen sommige schilderijen losmaakten. Veel belangstelling was er bijvoorbeeld voor het schilderij van het boerderijtje aan het Stokeind.

Voor ons is het een schilderij van een boerderij in het Brabantse landschap, maar voor verschillende bezoekers was het veel meer dan dat. Zij herkenden de plek en wisten nog waar de boerderij had gestaan. Dat maakt het extra interessant, omdat de boerderij vlak bij de plek stond waar Marinus Heijnes vroeger met zijn woonwagen verbleef. Ineens kwamen schilderij, geschiedenis en persoonlijke herinneringen bij elkaar. Ook de lezing over het leven en werk van Heijnes en zijn band met Brabant leverde leuke reacties en gesprekken op. Het aantal toehoorders was niet heel groot, maar juist daardoor ontstond er ruimte om na afloop verder te praten en verhalen uit te wisselen.

De regionale pers besteedde eveneens aandacht aan de tentoonstelling. Daarbij werd vooral gewezen op de manier waarop Heijnes, Kluijtmans en Wolfs het Midden-Brabantse landschap en het veranderende landelijke leven vastlegden. Een mooie bevestiging van wat wij tijdens de tentoonstelling zelf merkten: deze schilderijen zijn niet alleen kunstwerken, maar inmiddels ook kleine historische documenten.

Een kerk vol herinneringen op De Kaag

Een week later vond tijdens het Open Monumentenweekend een heel andere tentoonstelling plaats. In het oude kerkje op Kaag Eiland werden zo’n 35 schilderijen van Marinus Heijnes opgesteld. Geen traditionele museale presentatie aan witte wanden, maar schilderijen op tafels in de oude kerk. Juist die eenvoudige opstelling gaf de tentoonstelling een heel eigen sfeer.

Hier lag het accent volledig op De Kaag en de Kagerplassen: water, rietkragen, boerderijen, zeilboten, wolkenluchten en vergezichten over de plassen. En misschien nog sterker dan in Moergestel werd deze tentoonstelling een feest van herkenning. Veel oud-Kagenaars kwamen speciaal kijken. Bij verschillende schilderijen ontstonden spontaan gesprekken. Waar stond die molen? Van wie was dat huis? Welke sloot of wallekant zien we hier? En hoe zag dat deel van het eiland er vroeger uit? Soms wist de één nog iets wat de ander alweer vergeten was. Zo werden rond de schilderijen voortdurend herinneringen opgehaald.

Dat is misschien wel één van de mooiste dingen die met het werk van Heijnes kan gebeuren. Hij schilderde destijds vooral wat hij om zich heen zag en mooi vond: het water, het licht, de luchten, het riet en het dagelijks leven rond de Kagerplassen. Maar meer dan zestig jaar na zijn overlijden blijken diezelfde schilderijen ook een geheugen van een omgeving te zijn geworden. Dat bleek niet alleen uit de gesprekken in de kerk, maar ook uit de leuke reacties die bezoekers in het gastenboek achterlieten.

Meer dan alleen schilderijen

De twee tentoonstellingen hebben opnieuw laten zien hoeveel verhalen het werk van Marinus Heijnes kan oproepen. In Moergestel herkenden bezoekers plekken uit het Brabantse landschap. Op De Kaag kwamen herinneringen boven aan boerderijen, oevers en uitzichten rond de Kagerplassen. Maar daarmee is het verhaal van Heijnes niet alleen een verhaal van Brabant of van De Kaag. De landschappen die hij schilderde zijn op veel meer plaatsen in Nederland te vinden. Waterlelies op stille plassen, riet langs de oever, vennen tussen de heide, boerderijen onder grote wolkenluchten: het zijn elementen van een Nederlands landschap dat voor velen vertrouwd aanvoelt.

Misschien verklaart dat ook waarom zijn schilderijen zoveel herkenning oproepen. Soms herkent iemand letterlijk een plek. Maar even vaak herkennen we vooral een landschapstype, een lichtval of een sfeer die ons bekend voorkomt. Daarmee zijn zijn schilderijen meer dan herinneringen aan afzonderlijke plaatsen. Ze vormen samen een beeld van het Nederlandse landschap zoals dat in de eerste helft van de twintigste eeuw nog op veel plekken te zien was — en op sommige plekken gelukkig nog altijd te vinden is. Juist de reacties in Moergestel en op De Kaag maakten dat opnieuw duidelijk. Het lokale verhaal is waardevol, maar het werk van Heijnes reikt verder. Zijn onderwerp was uiteindelijk niet alleen Brabant of de Kagerplassen. Zijn onderwerp was het Nederlandse landschap.